પરિચય
ગાંધીનગર, ગુજરાત: ગુજરાત સરકારે જમીન સંપાદનની પ્રક્રિયાને વધુ સુવ્યવસ્થિત, પારદર્શક અને સમયબદ્ધ બનાવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. ૧૪ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૫ના રોજ મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા જારી કરાયેલા નવા ઠરાવ મુજબ, “જમીન સંપાદન, પુન:સ્થાપન અને પુનર્વસનમાં વાજબી વળતર અને પારદર્શિતાનો અધિકાર અધિનિયમ, ૨૦૧૩” (RFCTLARR Act, 2013) ની કલમ-૨૬ હેઠળ બજારકિંમત નિર્ધારિત કરવાની પ્રક્રિયામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણયથી જમીન સંપાદન સમયે થતા વિવાદોને ટાળવામાં અને વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સને વેગ આપવામાં મદદ મળશે.[1]
આ નવા ઠરાવ દ્વારા, રાજ્ય સરકારે ૨૦૧૪ અને ૨૦૨૨ના અગાઉના બે પરિપત્રોને રદ કરી દીધા છે અને બજારભાવ નક્કી કરવા માટે એક નવી “જમીન સંપાદન મૂલ્યાંકન સમિતિ” (Land Acquisition Valuation Committee – LAVC) ની રચના કરી છે.
પૃષ્ઠભૂમિ: જમીન સંપાદન અધિનિયમ, ૨૦૧૩
વર્ષ ૨૦૧૩માં ભારતીય સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલ “જમીન સંપાદન, પુન:સ્થાપન અને પુનર્વસનમાં વાજબી વળતર અને પારદર્શિતાનો અધિકાર અધિનિયમ” એ બ્રિટીશ શાસન સમયના ૧૮૯૪ના જૂના કાયદાનું સ્થાન લીધું હતું. આ નવા કાયદાનો મુખ્ય હેતુ જમીન માલિકોને વાજબી વળતર આપવાનો, સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા લાવવાનો અને વિસ્થાપિત થતા પરિવારોના પુનર્વસન અને પુન:સ્થાપનની ખાતરી કરવાનો છે. કાયદાની કલમ-૨૬ કલેક્ટર દ્વારા જમીનની બજારકિંમત નક્કી કરવા માટેના માપદંડો સ્પષ્ટ કરે છે, જેમાં સ્ટેમ્પ ડ્યુટી માટે નિર્ધારિત બજારમૂલ્ય અથવા નજીકના વિસ્તારમાં સમાન પ્રકારની જમીનના સરેરાશ વેચાણ ભાવને ધ્યાનમાં લેવાની જોગવાઈ છે.
નવા ઠરાવની મુખ્ય જોગવાઈઓ અને તેની અસરો
૧. જમીન સંપાદન મૂલ્યાંકન સમિતિ (LAVC) ની રચના:
જમીન સંપાદનની પ્રક્રિયામાં બજારભાવ નિર્ધારણને લગતી ગૂંચવણો અને વિલંબને દૂર કરવા માટે, રાજ્ય સરકારે એક ત્રિ-સભ્યોની સમિતિની રચના કરી છે. આ સમિતિ કલેક્ટરને બજારકિંમત નક્કી કરવામાં મદદરૂપ થશે. સમિતિની રચના નીચે મુજબ છે:
અધ્યક્ષ: જિલ્લા કલેક્ટર અથવા રાજ્ય સરકાર દ્વારા નિયુક્ત અન્ય સક્ષમ અધિકારી.
સભ્ય: નાયબ કલેક્ટર (સ્ટેમ્પ ડ્યુટી), વર્ગ-૧.
સભ્ય: નગર નિયોજક, વર્ગ-૧.
આ સમિતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જમીનની બજારકિંમતનું સચોટ અને નિષ્પક્ષ મૂલ્યાંકન કરી કલેક્ટરને ભલામણ કરવાનો છે, જેથી વળતરની રકમ વાજબી અને પારદર્શક રીતે નક્કી થઈ શકે. જોકે, બજારકિંમત અંગેનો આખરી નિર્ણય કલેક્ટરનો જ ગણાશે.
૨. બજારકિંમત નિર્ધારણનો સમયગાળો:
અગાઉ બજાર કિંમત ક્યારે નક્કી કરવી તે અંગે કોઈ સ્પષ્ટતા ન હોવાને કારણે પ્રક્રિયામાં વિલંબ થતો હતો અને તેના કારણે સરકાર પર નાણાકીય ભારણ પણ વધતું હતું. નવા ઠરાવમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે બજારકિંમતનું નિર્ધારણ અધિનિયમની કલમ-૧૧(૧) હેઠળ પ્રાથમિક જાહેરનામું પ્રસિદ્ધ થયા બાદ, પરંતુ કલમ-૧૯(૧) હેઠળના આખરી જાહેરનામાની પ્રસિદ્ધિ પહેલાં કરવાનું રહેશે. આ સમયમર્યાદા નક્કી થવાથી બિનજરૂરી વિલંબ ટાળી શકાશે.
૩. પ્રક્રિયામાં સુધારો અને વિવાદોનું નિવારણ:
આ ઠરાવ દ્વારા ૨૦૧૪ અને ૨૦૨૨ના જૂના પરિપત્રો રદ કરવામાં આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે સરકાર જમીન સંપાદન પ્રક્રિયાને વધુ સરળ અને કાર્યક્ષમ બનાવવા પ્રતિબદ્ધ છે. નવી સમિતિની રચના અને સમયમર્યાદાના નિર્ધારણથી જમીન માલિકો અને સંપાદન કરતી સંસ્થાઓ વચ્ચે થતા વિવાદોમાં ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે.
વધુમાં, ઠરાવમાં એ પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે જે કિસ્સાઓમાં આ ઠરાવની પ્રસિદ્ધિની તારીખે કલમ-૨૬ હેઠળ બજારકિંમત નક્કી કરવાની બાકી છે, તેવા કિસ્સાઓમાં પણ આ નવી જોગવાઈઓ લાગુ પડશે.
નિષ્કર્ષ
ગુજરાત સરકારનો આ નવો ઠરાવ જમીન સંપાદનની પ્રક્રિયામાં એક મહત્વપૂર્ણ અને સકારાત્મક સુધારો છે. જમીન સંપાદન મૂલ્યાંકન સમિતિની રચનાથી બજારભાવ નિર્ધારણમાં વધુ નિષ્ણાત અભિપ્રાય મળશે અને પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા વધશે. સમયમર્યાદાનું પાલન થવાથી વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ સમયસર પૂર્ણ કરી શકાશે અને જમીન માલિકોને પણ ઝડપથી અને વાજબી વળતર મળી શકશે. આ પગલાથી રાજ્યમાં ઔદ્યોગિક અને માળખાકીય વિકાસ માટે જમીન સંપાદનની પ્રક્રિયા વધુ સરળ અને વિવાદ-મુક્ત બનવાની પ્રબળ સંભાવના છે.
